پروژه استقرار نظام حکمرانی داده‌مبنا در دستگاه‌های اجرایی

در راستای اجرای بند پ ماده ۱۰۷ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت و دستورالعمل تدوین برنامه عملیاتی و نحوه استقرار نظام حکمرانی داده‌مبنا، ابلاغی سازمان اداری و استخدامی کشور، آزمایشگاه خط‌مشی و حکمرانی دانشگاه تهران خدمات تخصصی خود را برای استقرار تدریجی و اثربخش حکمرانی داده‌مبنا در دستگاه‌های اجرایی ارائه می‌کند.

حکمرانی داده‌مبنا فرایندی سازمانی، مدیریتی، حقوقی و فناورانه است که به دستگاه اجرایی کمک می‌کند داده‌های خود را به‌عنوان یک دارایی راهبردی شناسایی و سازمان‌دهی کند، کیفیت و قابلیت اتکای آن‌ها را ارتقا دهد، تصمیم‌های خود را بر شواهد قابل سنجش استوار سازد و با تحلیل مستمر نتایج، سیاست‌ها و خدمات خود را بهبود دهد. هدف نهایی این پروژه، تبدیل داده به فهم، فهم به تصمیم و تصمیم به خدمات عمومی دقیق‌تر، عادلانه‌تر و شهروندمحورتر است.

آزمایشگاه خط‌مشی و حکمرانی، در چارچوب مراحل شش‌گانه ابلاغی، خدمات زیر را به دستگاه‌های اجرایی ارائه می‌دهد:

سنجش سطح بلوغ و تحلیل وضع موجود
در گام نخست، وضعیت موجود دستگاه از منظر حکمرانی، مدیریت، کیفیت، امنیت، دسترس‌پذیری و بهره‌برداری از داده ارزیابی می‌شود. ساختارهای سازمانی، فرایندهای موجود، سامانه‌ها، پایگاه‌های داده، ظرفیت‌های انسانی، جریان‌های تصمیم‌گیری و نیازهای مأموریتی دستگاه بررسی شده و تصویری روشن از شکاف‌ها، ظرفیت‌ها و اولویت‌های تحول ارائه می‌شود. خروجی این مرحله، گزارش سطح بلوغ، نقشه وضعیت موجود و چارچوب اولویت‌های مداخله است.

تدوین برنامه عملیاتی و طراحی پروژه‌های پیشران
بر اساس سطح بلوغ و مأموریت‌های اصلی دستگاه، برنامه عملیاتی حکمرانی داده‌مبنا طراحی می‌شود. این برنامه شامل اهداف، اولویت‌ها، اقدامات اجرایی، زمان‌بندی، مسئولیت واحدها، شاخص‌های ارزیابی، نیازهای سرمایه‌گذاری و پروژه‌های پیشران داده‌مبنا خواهد بود. در این مرحله، تلاش می‌شود تکالیف اداری بخشنامه به مجموعه‌ای از پروژه‌های واقعی و اثرگذار تبدیل شود؛ پروژه‌هایی که بتوانند در کوتاه‌مدت ارزش قابل مشاهده ایجاد کنند و در بلندمدت، ظرفیت سازمان را برای تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد افزایش دهند.

فرهنگ‌سازی و توسعه مهارت‌های داده‌محور
استقرار حکمرانی داده‌مبنا بدون تغییر در فرهنگ تصمیم‌گیری و توانمندسازی مدیران و کارکنان امکان‌پذیر نیست. آزمایشگاه با طراحی دوره‌های آموزشی، کارگاه‌های مسئله‌محور، نشست‌های مدیریتی و برنامه‌های ترویجی، به توسعه سواد داده، فهم شاخص‌ها، آشنایی با تحلیل داده، هوش مصنوعی، ارزیابی سیاست و تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد کمک می‌کند. این خدمات برای سطوح مختلف سازمان، از مدیران ارشد و مدیران میانی تا کارشناسان داده، فناوری اطلاعات و ناظران داده، به‌صورت متناسب طراحی می‌شود.

سامان‌دهی دارایی‌ها و زیرساخت‌های داده
در این مرحله، داده‌های دستگاه از منظر مأموریت، مالکیت، کیفیت، جریان، دسترسی و قابلیت بهره‌برداری سامان‌دهی می‌شوند. تهیه و تکمیل شناسنامه داده‌ها و سامانه‌ها، تدوین واژه‌نامه تخصصی، شناسایی نیازهای داده‌ای، طراحی نقشه جریان داده، اولویت‌بندی پایگاه‌های داده، ایجاد سازوکارهای کیفیت‌سنجی و طراحی نقشه داده‌های باز، از جمله خدمات این مرحله است. همچنین آزمایشگاه به دستگاه کمک می‌کند نقش‌ها و مسئولیت‌های حکمرانی داده، از جمله واحد متولی حکمرانی داده‌مبنا و ناظران داده در واحدهای مختلف، به‌صورت روشن و عملیاتی تعریف شوند.

پیاده‌سازی فرایندهای داده‌محور و ابزارهای تصمیم‌یار
در این مرحله، داده از یک دارایی خام به ابزاری برای تصمیم‌سازی تبدیل می‌شود. آزمایشگاه با انتخاب و طراحی پروژه‌های اولویت‌دار، به دستگاه اجرایی کمک می‌کند فرایندهای داده‌محور مورد نیاز خود را پیاده‌سازی کند؛ از طراحی شاخص‌ها و داشبوردهای مدیریتی تا تحلیل‌های آماری و اقتصادسنجی، کشف روابط علّی، پیش‌بینی روندها، تحلیل رفتار ذی‌نفعان، مدل‌سازی سناریوهای سیاستی و استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی. این بخش می‌تواند متناسب با مأموریت هر دستگاه، در حوزه‌هایی مانند تخصیص منابع، هدف‌گیری خدمات، شناسایی گروه‌های در معرض خطر، ارزیابی اثربخشی برنامه‌ها، کاهش فساد و خطا، بهبود فرایندهای خدمت‌رسانی و افزایش رضایت شهروندان توسعه یابد.

پایش، ارزیابی و بهبود مستمر
حکمرانی داده‌مبنا یک فرایند یادگیرنده و مستمر است. آزمایشگاه برای دستگاه اجرایی، نظام پایش و ارزیابی طراحی می‌کند تا میزان تحقق برنامه عملیاتی، کیفیت داده‌ها، عملکرد پروژه‌های پیشران، اثربخشی تصمیم‌ها و میزان بهبود خدمات به‌صورت دوره‌ای سنجیده شود. بر مبنای این ارزیابی‌ها، برنامه‌ها، فرایندها و سیاست‌ها بازنگری می‌شوند و گزارش‌های منظم مورد نیاز شوراها و مراجع نظارتی تهیه خواهد شد.

دستگاه اجرایی در پایان مسیر، به نقشه‌ای روشن از دارایی‌های داده‌ای خود، ساختار و نقش‌های حکمرانی داده، برنامه عملیاتی مصوب، ظرفیت انسانی توانمندتر، پروژه‌های داده‌محور قابل اجرا و سازوکار پایش و بهبود مستمر دست خواهد یافت. به این ترتیب، داده از یک محصول پراکنده و اداری، به سرمایه‌ای راهبردی برای افزایش شفافیت، کاهش سوگیری، ارتقای کیفیت خدمات عمومی و تصمیم‌گیری دقیق‌تر تبدیل می‌شود.
 

آزمایشگاه خط‌مشی و حکمرانی دانشگاه تهران، این پروژه را با ترکیب دانش حکمرانی، سیاست‌گذاری عمومی، اقتصاد، تحلیل داده، هوش مصنوعی، مدل‌سازی اجتماعی و طراحی سازمانی اجرا می‌کند؛ تا الزامات حکمرانی داده‌مبنا نه فقط به‌عنوان یک تکلیف اداری، بلکه به‌عنوان فرصتی برای تحول واقعی در کیفیت تصمیم‌گیری و خدمت‌رسانی دستگاه‌های اجرایی محقق شود.