پروژه رصد رفاه و تاب‌آوری اقتصادی خانوارهای ایرانی
 

این پروژه یک برنامه پژوهشی و تحلیلی یکپارچه برای فهم وضعیت اقتصادی خانوارهای ایرانی، نابرابری‌های منطقه‌ای و ظرفیت خانوارها برای مواجهه با شوک‌های اقتصادی است. مسئله اصلی پروژه آن است که رفاه را نمی‌توان تنها با درآمد، دارایی یا یک شاخص منفرد سنجید. رفاه خانوار حاصل ترکیب درآمد، اشتغال، بیمه، دسترسی به اعتبار و خدمات مالی، الگوی مصرف، حمایت‌های اجتماعی، دسترسی به خدمات عمومی و توانایی حفظ سطح زندگی در برابر تورم، بیماری، بیکاری و دیگر تکانه‌های اقتصادی است.

در این چارچوب، پروژه از یک نگاه چندبعدی به رفاه استفاده می‌کند. ابتدا با طراحی شاخص‌های رفاه در سطح خانوار، شهرستان و استان، تصویری مقایسه‌ای از وضعیت اقتصادی ـ اجتماعی مناطق مختلف کشور ارائه می‌شود. سپس الگوهای مصرف خانوارها بررسی می‌شود تا مشخص شود گروه‌های درآمدی و مناطق مختلف، منابع خود را چگونه میان نیازهای ضروری، آموزش، سلامت، مسکن، حمل‌ونقل، کالاهای بادوام و سایر سبدهای مصرفی توزیع می‌کنند. الگوی مصرف یکی از مهم‌ترین نشانه‌های فشار معیشتی، تغییر سبک زندگی، آسیب‌پذیری اقتصادی و نابرابری میان گروه‌های اجتماعی نیز هست.

بخش دیگری از پروژه به بررسی شمول مالی و نقش آن در زندگی اقتصادی خانوارها اختصاص دارد. دسترسی به حساب بانکی، اعتبار، تسهیلات، ابزارهای پرداخت، بیمه و سایر خدمات مالی می‌تواند امکان مدیریت هزینه‌ها، عبور از دوره‌های افت درآمد، سرمایه‌گذاری در آموزش یا کسب‌وکار و حفظ مصرف ضروری خانوار را افزایش دهد. با این حال، شمول مالی تنها زمانی به بهبود رفاه منجر می‌شود که دسترسی به خدمات مالی عادلانه، متناسب با توان بازپرداخت و همراه با کاهش ریسک بدهی و محرومیت مالی باشد. این پروژه می‌کوشد رابطه میان دسترسی مالی، رفتار مصرفی و کیفیت زندگی خانوارها را در گروه‌ها و مناطق مختلف تحلیل کند.

در کنار این ابعاد، پروژه به فقر و محرومیت چندبعدی نیز توجه دارد. خانواری ممکن است در آمار درآمدی فقیر تلقی نشود، اما در دسترسی به بیمه، خدمات درمانی، آموزش، مسکن مناسب، اعتبار رسمی یا امنیت شغلی با محرومیت جدی مواجه باشد. بنابراین، سنجش فقر در این پروژه از سطح درآمد فراتر می‌رود و تلاش می‌کند اشکال پنهان‌تر آسیب‌پذیری را شناسایی کند؛ به‌ویژه در میان خانوارهایی که در ظاهر از درآمد قابل قبول برخوردارند، اما در برابر یک شوک اقتصادی یا اجتماعی، به‌سرعت در معرض افت رفاه قرار می‌گیرند.

هدف نهایی پروژه، فهم و تقویت تاب‌آوری اقتصادی خانوارهاست. تاب‌آوری اقتصادی به این معناست که خانوار تا چه اندازه می‌تواند در برابر افزایش قیمت‌ها، کاهش درآمد، بیکاری، بیماری، هزینه‌های غیرمنتظره یا بحران‌های منطقه‌ای، سطح زندگی خود را حفظ کند و پس از شوک، به وضعیت باثبات بازگردد. در این نگاه، توان خانوار برای حفظ رفاه در آینده نیز بخشی از رفاه واقعی اوست.

این پروژه با ترکیب داده‌های خانوار، اطلاعات مصرف، داده‌های مالی و اعتباری، شاخص‌های رفاهی، اطلاعات بیمه‌ای و داده‌های منطقه‌ای، تصویری چندلایه از شرایط زندگی در ایران ارائه می‌کند. روش‌های تحلیل کمی، سنجش شاخص‌های مرکب، تحلیل الگوهای مصرف، بررسی نابرابری‌های فضایی، تحلیل شمول مالی و ارزیابی آسیب‌پذیری اقتصادی، امکان می‌دهند که از سطح توصیف وضعیت موجود فراتر برویم و به فهم سازوکارهای شکل‌گیری رفاه و محرومیت برسیم.

خروجی‌های این پروژه شامل شاخص‌های رفاه منطقه‌ای، نقشه‌های نابرابری و محرومیت، طبقه‌بندی الگوهای مصرف خانوار، سنجش دسترسی و شمول مالی، شناسایی گروه‌های در معرض آسیب و طراحی ابزارهای پایش تاب‌آوری اقتصادی است. این یافته‌ها می‌توانند مبنایی برای هدف‌گیری دقیق‌تر حمایت‌های اجتماعی، اصلاح سیاست‌های اعتباری، طراحی برنامه‌های کاهش فقر، بهبود خدمات عمومی و افزایش اثربخشی سیاست‌های رفاهی در سطح ملی و محلی قرار گیرند.

این پروژه در نهایت می‌کوشد نشان دهد رفاه در ایران چگونه شکل می‌گیرد، چه گروه‌ها و مناطقی در معرض فشار و محرومیت قرار دارند، شمول مالی چه نقشی در بهبود یا تضعیف زندگی خانوارها ایفا می‌کند و چه سیاست‌هایی می‌توانند توان خانوارها را برای عبور از بحران‌ها و حفظ کیفیت زندگی افزایش دهند.