زیست‌پذیری، تنوع زیستی و تاب‌آوری شهری - آزمایشگاه خط مشی و حکمرانی govlab
پروژه رصد زیست‌پذیری، تنوع زیستی و تاب‌آوری شهری
شهر یک زیست‌بوم پیچیده است که در آن کیفیت زندگی انسان، سلامت محیط‌زیست، تنوع زیستی، الگوی مصرف منابع، کیفیت هوا، ساختار فضایی شهر و توان مواجهه با بحران‌ها به یکدیگر وابسته‌اند. توسعه شهریِ بدون شناخت این پیوندها می‌تواند به کاهش فضاهای سبز و زیستگاه‌های طبیعی، تشدید آلودگی، افزایش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات طبیعی، گسترش نابرابری محیطی و افت تدریجی کیفیت زندگی شهروندان منجر شود.
پروژه رصد زیست‌پذیری، تنوع زیستی و تاب‌آوری شهری با هدف ایجاد یک چارچوب داده‌محور برای شناخت، پایش و بهبود وضعیت محیطی شهرها طراحی شده است. این پروژه تلاش می‌کند داده‌های مکانی، زیست‌محیطی، جمعیتی، اقتصادی و مدیریتی را در کنار یکدیگر قرار دهد تا تصویری جامع از کیفیت زیست در شهر، فشارهای واردشده بر طبیعت و ظرفیت شهر برای مواجهه با مخاطرات و بحران‌ها فراهم شود. در این نگاه، سیاست‌گذاری محیط‌زیستی بخشی از سیاست‌گذاری برای رفاه، سلامت، عدالت فضایی و آینده‌پذیری شهرهاست.
یکی از محورهای اصلی پروژه، تحلیل تغییرات تنوع زیستی در اثر توسعه شهری است. گسترش ساخت‌وساز، تغییر کاربری زمین، قطعه‌قطعه شدن زیستگاه‌ها، کاهش پوشش گیاهی، فشار بر منابع آب و تغییر الگوهای رفت‌وآمد، می‌توانند بر گونه‌های گیاهی و جانوری و بر کیفیت اکولوژیک شهر و پیرامون آن اثر بگذارند. در این بخش، با استفاده از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی، تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های کاربری زمین و شاخص‌های پوشش گیاهی، نقشه‌های تغییرات محیطی و زیستی تهیه می‌شود تا روندهای تخریب، احیا، گسست زیستگاه‌ها و ظرفیت‌های حفاظت از تنوع زیستی در مقیاس شهری و منطقه‌ای شناسایی شوند.
محور دوم، پایش کیفیت هوا و نابرابری‌های محیطی درون شهر است. آثار آلودگی هوا بر سلامت، بهره‌وری، هزینه‌های خانوار، کیفیت زندگی و عدالت اجتماعی توزیع می‌شود. این پروژه با تهیه نقشه‌های فضایی آلودگی هوا و تحلیل ارتباط آن با تراکم جمعیت، الگوی ترافیک، استقرار فعالیت‌های صنعتی، وضعیت پوشش گیاهی، دسترسی به خدمات و ویژگی‌های اجتماعی ـ اقتصادی مناطق مختلف، به شناسایی نقاط پرخطر و گروه‌های در معرض آسیب کمک می‌کند. هدف آن است که سیاست‌گذار بتواند به جای اتخاذ تصمیم‌های کلی و یکسان، مداخلات محیطی را بر اساس ویژگی‌های واقعی هر منطقه طراحی کند.
اقتصاد چرخشی، محور سوم پروژه است. شهرهای امروز مصرف‌کننده حجم بالایی از انرژی، آب، مواد اولیه و کالاهای گوناگون‌اند و هم‌زمان مقدار زیادی پسماند، آلودگی و اتلاف منابع تولید می‌کنند. رویکرد اقتصاد چرخشی تلاش می‌کند این جریان را از الگوی خطیِ تولید، مصرف و دورریز خارج کند و به سمت کاهش مصرف منابع، استفاده مجدد، بازیافت، تعمیر، بازطراحی و بازگشت مواد به چرخه تولید حرکت دهد. در این پروژه، جریان مواد، پسماند، انرژی و منابع در شهر مطالعه می‌شود تا فرصت‌های کاهش اتلاف، توسعه کسب‌وکارهای سبز، بهبود مدیریت پسماند، ارتقای بهره‌وری منابع و طراحی مشوق‌های اقتصادی مناسب شناسایی شود.
محور چهارم، سنجش تاب‌آوری شهری و حکمرانی سوانح طبیعی است. شهرها در برابر مخاطراتی مانند سیل، زلزله، خشکسالی، گرما، فرونشست، آتش‌سوزی، آلودگی شدید هوا و اختلال در زیرساخت‌های حیاتی آسیب‌پذیرند. اما شدت خسارت علاوه بر ماهیت حادثه به کیفیت حکمرانی، هماهنگی نهادی، آمادگی سازمانی، دسترسی به اطلاعات، ظرفیت واکنش اضطراری، زیرساخت‌های محلی و میزان مشارکت شهروندان در تبدیل یک مخاطره به بحران نقش تعیین‌کننده دارند. پروژه با طراحی شاخص‌های حکمرانی بحران و تحلیل فضایی آسیب‌پذیری، به شناسایی مناطق حساس، گلوگاه‌های نهادی و اولویت‌های سرمایه‌گذاری برای پیشگیری، آمادگی، پاسخ و بازسازی کمک می‌کند.
خروجی این پروژه شامل اطلس‌ها و نقشه‌های GIS از تغییرات تنوع زیستی و کاربری زمین، نقشه‌های آلودگی و نابرابری محیطی، شاخص‌های زیست‌پذیری و تاب‌آوری شهری، تحلیل جریان منابع و پسماند، داشبوردهای داده‌محور برای مدیران شهری و گزارش‌های سیاستی برای تصمیم‌گیران است. این ابزارها امکان می‌دهند که تحولات محیطی به‌صورت مستمر پایش شوند و سیاست‌های توسعه شهری بر مبنای شواهد مکانی، محیطی و اجتماعی طراحی گردند.
پروژه رصد زیست‌پذیری، تنوع زیستی و تاب‌آوری شهری در نهایت به دنبال پاسخ به یک پرسش بنیادین است: چگونه می‌توان شهرهایی ساخت که هم برای انسان‌ها قابل زندگی‌تر باشند، هم برای طبیعت ظرفیت بقا و بازتولید داشته باشند و هم در برابر بحران‌های آینده مقاوم‌تر عمل کنند؟ آزمایشگاه خط‌مشی و حکمرانی با تلفیق تحلیل داده، سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی، سیاست‌گذاری محیط‌زیست، اقتصاد چرخشی، سنجش تاب‌آوری و تحلیل حکمرانی، تلاش می‌کند پاسخ‌های عملی و مبتنی بر شواهدی برای این پرسش فراهم کند.